Page 228 -
P. 228
โครงการหนังสืออิเล็กทรอนิกส์เฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี
จารึกชีวิต
มีคำาที่น่าพิจารณาอยู่หลายคำา วินิจฉัยมังราย วินิจฉัยเป็นคำามาจากภาษาบาลี แปลว่า
ตัดสิน ไตร่ตรอง ในที่นี้หมายถึง การตัดสิน หรือพิพากษา ของพระเจ้ามังราย โดยการนำากฎ
ในธรรมศาสตรมาใช้ให้เข้ากับรูปคดี ตามประเพณีของชาวอินเดียถือกันว่า สากลพิภพอยู่
ภายใต้กฎธรรมชาติอันแปรเปลี่ยนมิได้ คือ ธรรม ซึ่งพระมนูได้นำามาเผยแพร่แก่มนุษย์ทั้งหลาย
ในรูป ธรรมศาสตร กษัตริย์อินเดียไม่มีหน้าที่ออกกฎหมาย แต่จะต้องเรียนรู้ธรรม โดยศึกษา
ธรรมศาสตร แล้วตัดสินคดีไปตามหลักในธรรมศาสตรนั้น มอญเป็นผู้เริ่มเขียนกฎหมาย
โดยเรียกชื่อว่า ธัมมสัตถ (คำาบาลีตรงกับ ธรรมศาสตร ในภาษาสันสกฤต) ฉบับที่พระเจ้าฟ้ารั่ว
ผู้ครองประเทศรามัญ (ในสมัยสุโขทัย) สร้างขึ้นไว้ เป็นฉบับที่รู้จักกันแพร่หลายมาก งานนี้ใช้
หลักการจากธรรมศาสตรของพวกฮินดู แต่เปลี่ยนข้อความที่เกี่ยวกับศาสนาพราหมณ์มาเป็น
ศาสนาพุทธ เพื่อเป็นหลักให้กษัตริย์ที่ถือศาสนาพุทธใช้พิพากษาคดี พระเจ้าอู่ทอง กษัตริย์
พระองค์แรกของอยุธยาก็ได้ใช้ธัมมสัตถแบบมอญ เป็นเกณฑ์ตัดสินคดีเหมือนกัน (ดูบทความ
ของแลงกาต์ วารสารสยามสมาคม ปีที่ ๓๘ เล่ม ๑ หน้า ๙ และต่อไป)
ราชสัตถ หรือราชสาสตร รวบรวมข้อความที่กษัตริย์วินิจฉัย จัดเข้าเป็นหมวดหมู่
มีลักษณะแบบเดียวกับธัมมสัตถ และใช้รวมเข้าเป็นอันหนึ่งอันเดียวกับธัมมสัตถ พระเจ้า
มังรายก็อาจได้รับธัมมสัตถ แบบเดียวกันมาจากหริภุญชัย และอาจจะใช้ธัมมสัตถ พิพากษาคดี
ที่ตรงกับรูปเรื่อง และคงจะได้รวบรวมคำาพิพากษาของพระองค์ แล้วให้ตราเป็นกฎ เพื่อให้
ผู้ปกครองบ้านเมืองยุคต่อมาใช้เป็นหลักในการวินิจฉัยคดี
อาณาจักร อาณาเป็นคำาบาลี ตรงกับ อาชญา ซึ่งเป็นคำาสันสกฤต แปลว่า อำานาจ
ปกครอง และจักร แปลว่า ล้อ เขตแคว้น พจนานุกรมไทยแปล อาณาจักรว่า อำานาจปกครองทาง
บ้านเมือง ใช้คู่กับพุทธจักร ซึ่งหมายความว่า ขอบเขตปกครองในพระพุทธศาสนา
ราชปเวณี เชื้อสายกษัตริย์ ขนบธรรมเนียม จึงอาจจะหมายถึง ราชวงศ์ หรือ
ขนบธรรมเนียมที่สืบต่อกันมาก็ได้
ข้อความตอนต้นของมังรายศาสตร อาจจะมีมาแต่สมัยพระเจ้ามังราย หรือมิฉะนั้น
ก็จากกษัตริย์ราชวงศ์นี้ ซึ่งปกครองลานนาอยู่จนถึง พ.ศ. ๒๑๐๑ จึงตกเป็นเมืองขึ้นของพม่า
และมาขึ้นกับเมืองอยุธยาระหว่าง พ.ศ. ๒๑๔๑ - ๒๑๗๔ แล้วตกอยู่ใต้พม่าอีก จนถึง
พ.ศ. ๒๒๗๑ เหตุการณ์ดังกล่าวจะมีผลเปลี่ยนแปรระบบกฎหมายของลานนาไปอย่างใด
ไม่เป็นที่ประจักษ์
มังรายศาสตรฉบับเก่าแก่ที่สุด เท่าที่ทราบได้แก่ ฉบับที่ลานนาสีโหภิกขุ ไปได้มาจาก
วัดเสาไห้ อำาเภอเสาไห้ จังหวัดสระบุรี คุณไกรศรี นิมมานเหมินท์ เป็นผู้มอบให้ห้องสมุด
สยามสมาคม ภาษาและตัวหนังสือที่ใช้เป็นของไทยยวน จารลงบนใบลาน ๔๘ ใบ ทั้งสองหน้า
226
